A- Bàn về phạm trù cái bi
1.Bản chất của cái bi
a.Cái bi là một phạm trù mĩ học cơ bản
Cũng như cái đẹp, cái bi là một phạm trù mĩ học có mặt từ rất sớm trong lịch sử mĩ học, ngay từ thời cổ đại Hi Lạp. Cùng với lịch sử phát triển của những tư tưởng mĩ học, bản chất của cái bi luôn là đối tượng quan tâm của nhiều triết gia, các nhà lí luận mĩ học có tên tuổi. Với tác phẩm Nghệ thuật thơ ca, Aristotle được coi là người có công đầu trong việc nghiên cứu một cách sâu sắc và có hệ thống về bản chất của bi kịch , trong đó ông nhấn mạnh các khía cạnh sau đây : “ cái bi là một hiện tuong quan trọng trong xã hội và bi kịch chính là đỉnh cao nhất của nghệ thuật ; Nhân vật trung tâm của bi kịch phải là những người tốt có hành động nghiêm túc và cao thượng , nhưng trong xung đột với cái xấu lại phải chịu bất hạnh, thậm chí cái chết”. Đặc biệt, Aritotle đã đưa ra lí thuyết về sự “ thanh lọc hóa tâm hồn” Katharsis trong cảm xúc bi kịch. Thông qua điểm sợ hãi và đồng khổ do hành động bi kịch gây nên, bi kịch làm cho tâm hồn người xem được thanh khiết hơn, bởi vậy mà nó có sức tác động rất sâu sắc về đạo đức và thẩm mĩ đói với người xem.
Kế thừa và phát triển những thành tựu di sản trong lí luận mĩ học của các nhà lí luận mĩ học đi trước, mĩ học duy vật biện chứng đã xem xét bản chất thẩm mĩ của cái bi trong mối quan hệ giữa xung đột, tích cách và cảm xúc trong cái bi. Mĩ học duy vật biện chứng trước hết khẳng định, cái bi gắn liền với xung đột, xung đột mang tính bi là xung đột căng thẳng, quyết liệt, là xung đột không khoan nhượng đối với lực lượng đối lập “ mỗi bên trong đó đều tỏ ra có đủ tính tất yếu và đầy đủ sức mạnh để coi mình là hợp pháp và không chịu nhượng bộ”. Bởi vậy xung đột này chỉ có thể kết thúc bằng cái chết của một trong hai bên đối lập. Bên cạnh đó ,những xung đột mang tính bi phải có ý nghĩa xã hội. Trong cuộc sống cũng như nghệ thuật những xung đột này diễn ra rất là nhiều như :
-Bi kịch của cái mới , cái tiến bộ, cách mạng khi nó chưa đủ sức để chiến thắng cái cũ, cái lạc hậu, phản động.
-Bi kịch của cái cũ trong cuộc đấu tranh chống lại cái mới đang nảy sinh nhưng bản thân cái cũ vẩn chưa mất hết khả năng phát triển nội tại của nó, ở một mức độ nhất định nó vẫn còn ý nghĩa tiến bộ về mặt lịch sử, còn biểu hiện tính tuichs cực khách quan chứ chưa phải đã hoàn toàn nỗi thời .
-Bi kịch của sự nhầm lẫn, hạn chế về mặt nhận thức. Đây là loại bi kịch xảy ra khi nhân vật bi kịch phải đương đầu với đối tượng mà chưa nhận thức đúng đắn và đầy đủ về đối tượng, nên cuối cùng phải trả giá cho sự nhầm lẫn, kém hiểu biết của mình bằng cái chết .
Trên đây là những dạng tiêu biểu của loại xung đột bi kịch mang tính lịch sử. Loại xung đột này xuất phát từ mong muốn, khát vọng của con người về một lí tưởng xã hội tốt đẹp mà vì nó con người đã đánh đổi cả mạng sống của mình. Tuy nhiên, cái bi cũng có thể nảy sinh từ những khát vọng cá nhân nhưng chính đáng của con người về một cuộc sống hạnh phúc, một cuộc sống cho đáng sống, trong những điều kiện xã hội mà khát vọng đó không thể thực hiện. Loại bi kịch cá nhân này cũng thể hiện không kém phần gay go, quyết liệt đằng sau những xung đột cá nhân này bao giờ cũng phản ánh những xung đột xã hội rộng lớn, những xung đột mang tầm vóc lịch sử.
b.Tích cách của bi kịch
Nhân vật của bi kịch trước hết phải là người đại diện cho lí tưởng cho cái đẹp, nhân vật trung tâm của cái bi trước hết phải là cái đẹp, họ mang trong mình những khát vọng chân chính, là những con người tốt nhất so với những con người trong thực tế qua những xung đột bi kịch họ bộc lộ tính cách bi kịch của mình. Cái bi chỉ thực sự diễn ra khi nhân vật bi kịch có thái độ tích cực để cải tạo hoàn cảnh vượt lên trên hoàn cảnh. Cuộc đấu tranh của các nhân vật bi kịch bị thất bại tạm thời trong hoàn cảnh không thuận lợi, khi cái đẹp chưa vượt lên được cái xấu, cái ác thì cái cao cả chưa chiến thắng được cái tầm thường đê hèn. Cái bi bởi vậy là sự mất mát của cái cao cả, cái đẹp. Những đau khổ mất mát mà nhân vật bi kịch phải gánh chịu là cái giá phải trả trên con đường kiếm tìm hạnh phúc.
c.Cảm xúc bi kịch
Cảm xúc thẩm mĩ trong cái bi nảy sinh do cái chết của nhân vật tiến bộ, bởi vậy nó có khả năng gây xúc động, và so với cảm xúc mà cái đẹp, cái hài mang lại, thì cái bi là loại cảm xúc mãnh liệt nhất, có sự tác động sâu sắc nhất đến con người, cái chết của nhân vật bi kịch là cái chết lí tưởng của cái đẹp, là cái chết để khẳng định sự bất tử của những con người chân chính. Bởi vậy đằng sau những giọt nước mắt xót thương, đồng cảm là niềm vui, sự phấn chấn.
Với tất cả những vấn đề đã trình bày trên đây có thể khái quát rằng, với tư cách là một phạm trù mĩ học , cái bi gắn liền với những xung đột có ý nghĩa xã hội, giữa cái đẹp với cái xấu ; giữa cái tích cực với cái tiêu cực mà kết quả của sự thất bại , tiêu vong của nhân vật tích cực- những con người đã đấu tranh đến cùng vì lí tưởng đẹp đẽ, vì khát vọng chân chính của con người, qua đó gợi lên những cảm xúc thẩm mĩ tích cực, khẳng định niềm tin của con người đối với những giá trị chân chính cuả cuộc sống, kích thích con người hướng về phía trước .
2-Cái bi trong cuộc sống
Cuộc sống của con người tràn ngập những niềm vui nhưng cũng không ít những bi kịch. Những va chạm của con người với tự nhiên cũng gây ra những bi kịch, khám phá tự nhiên để chinh phục nó nhằm hạn chế đến mức tối đa những bi kịch do tự nhiên gây ra, đó là một mục đích con người luôn phấn đấu. Trong cuộc sống cái bi cũng đến với các anh hung, các vĩ nhân, những con người tài hoa xuất chúng nhưng do những tình huống ngẫu nhiên đột ngột, do tai họa bất ngờ, do bệnh hiểm nghèo giữa lúc khả năng sáng tạo đang ở độ đỉnh cao, giữa lúc họ đang cống hiến được nhiều nhất cho xã hội.
Tuy nhiên, loại bi kịch chủ yếu lại bắt nguồn từ những đối kháng giai cấp, biểu hiện thông qua cuộc đấu tranh quyết liệt giữa các giai cấp, lực lượng đối kháng về lí tưởng xã hội dẫn đến các cuộc cách mạng do điều kiện chưa chin muồi đã rơi vào bi kịch. Rồi các bi kịch từ những cuộc xung đột sắc tộc, đình công biểu tình, các cuộc đấu tranh đòi tự do, độc lập chủ quyền quốc gia…, những bi kịch cá nhân xảy ra trong nhiều mối quan hệ .
Như vậy, trong cuộc sống cái bi được biểu hiện trong những trường hợp cụ thể, rất đa rạng cũng như sự đa dạng trong cuộc sống con người. Cùng vói cái đẹp cái cao cả cái bi có trong đời sống con người từ khi con người bắt đầu có ý thức về một cuộc sống hạnh phúc, và cái bi tiếp tục là bạn đồng hành của con người chừng nào con người chưa hết khát khao vươn đến những điều tốt đẹp.
3.Cái bi trong nghệ thuật
Nghệ thuật như ta đã biết là hình thái cao nhất của mối quan hệ thẩm mĩ giữa con người với hiện thực. Bởi vậy, cái bi cũng được biểu hiện trong nghệ thuật với tính tập trung nhất, điển hình nhất , cái bi có mặt hầu hết trong các loại hình nghệ thuật đặc biệt là trong bi kịch. Từ bi kịch thời Hi Lạp cổ đại với những tác giả nổi tiếng như: Eschyle, Xophoclo, ơ phirit với những xung đột bi kịch chủ yếu xoay con người với những định mệnh, cho đến những bi kịch thời phục hưng, tập chung phản ánh mâu thuẫn sâu sắc giữa những lí tưởng nhân văn với sự chói buộc tôn giáo và chế độ phong kiến thần quyền. Vào thời này người ta xem nhiều kịch của sakespeare từ othello đến vua Lia hy đặc biệt là Hamlet, nhiều nhà nghiên cứu đã nhận định rằng Hamlet thật sự là một trong những bi kịch nổi tiếng của sân khấu thế giới. Trong một hình thức nghệ thuật kịch thơ trữ tình tuyệt vời, tác phẩm thể hiện được tinh thần của thời đại với sự bế tắc của lí tưởng nhân văn chủ nghĩa. Với sự bát nháo của một xã hội với “ nhà tù”, “ sự bẩn thỉu” , “với hàng vạn người mới nhặt ra dduocj một người lương thiện”, vẫn lóe sáng hạt vàng cuả chủ nghĩa nhân văn, với nhân vật hamlet không chỉ quan tâm đến nghĩa vụ trả thù, ngai vàng mà hơn hết còn quan tâm đến phẩm giá, nhân cách sống, lối sống. Thực tế xã hội xấu xa mâu thuẫn với lí tưởng sống của chàng, khiến chàng phải đánh giá lại tất cả và tìm cho mình một thái độ cư xử phải đạo. Quá trình đánh giá thực tế và xem xét đó đã gây ra cho tâm hồn hamlet những đau đớn, bi quan, hoài nghi , những phút trăn. Cuối cùng Hamlet 32322 chân lí đấu tranh nhưng vì đơn độc , thiếu cảnh giác nên tràng đã ngục ngã trước cạm bẫy của kẻ thù. Ngày nay trong 418119 văn học thế giới vẫn tồn tại khái niệm “ bệnh Hamlet” chỉ thái độ suy tư, lí luận nhiều nhưng không đủ tự tin, dũng khí để hành động hành động cụ thể. nhưng dù sao đi nữa Hamlet vẫn sống mãi trong lòng độc giả thế giớ. Với bi kịch của cuộc đời tràng phản ánh mâu thuẫn tất yếu của sự phát triển, của cuộc đấu tranh giữa 3121191 cái đẹp với 3115111 cái xấu tồn tại trong xã hội. Hamlet sẽ luôn lam nảy sinh trong lòng người đọc muôn đời sau không chỉ tâm trạng trước nỗi buồn mà còn cả cảm xúc thẩm mĩ, hướng họ đến 311311 cái cao cả luôn hiện hữu giữa cõi đời trong đục. Và tác phẩm bi kịch về tình yêu bất hủ của Romeo va Juliet là sự xung đột giữa tình yêu và thù hận. Bi kịch cổ điển pháp chủ yếu tập chung vào mâu thuẫn giữa nghĩa vụ và dục vọng rồi đến những bi kịch hiện thực của thế kỉ XIX. Loại hình bi kịch ở Việt Namcũng chịu nhiều ảnh hưởng của phương tây.
B- Ý nghĩa của cái bi trong đời sống tinh thần sinh viên hiện nay
Cái bi bản chất của nó vốn là cái đẹp, đáng cho người ta chân trọng . Thông qua cái bi, giúp cho các bạn sinh viên hiện nay hiểu hơn về giá trị cuộc sống, biết chân trọng hơn những gì mình đang có, thấu hiểu đồng cảm với những số phận bất hạnh trong cuộc sống .
Có cái nhìn đa chiều, thực tế hơn về cuộc sống , không sống trong ảo tưởng, ảo mộng, viển vông nhìn cuộc sống luôn tốt đẹp .
Biết trân trọng hơn giá trị của cuộc sống, sự hi sinh mất mát của các ông cha ta để có được cuộc sống tốt đẹp như ngày hôm nay.
Xác định được trách nhiệm của mình đối với đất nước, từ đó ra sức học tập , chau rồi kiến thức để xây dựng quê hương đất nước ngày một tươi đẹp, giàu mạnh hơn.
C .Ví dụ về “cái bi” trong đời sống xã hội
Trước hết, cái bi trong xã hội phản ánh những mâu thuẫn, sự xung đột tạm thời nhưng chưa giải quyết được và cũng là những tình huống của cái đẹp, cái anh hùng, cái cao thượng bị tiêu vong, còn gọi là bi kịch của cuộc sống. Chẳng hạn, cái chết của Nguyễn Trãi hay còn gọi là “Vụ án vườn Lệ chi” đã tạo nên sự đồng cảm, đồng khổ sâu sắc và to lớn của dân tộc Việt Nam. Đây là một bi kịch của lịch sử làm nhức nhối tâm can của hàng triệu triệu con người Việt Nam. Vua Lê Thái Tôn sau khi duyệt binh ở Chí Linh (Hải Dương), ghé thăm Nguyễn Trãi đang trí sỹ ở Côn Sơn – thấy người tỳ thiếp của Nguyễn Trãi là Nguyễn Thị Lộ xinh đẹp có tài, bèn phong cho chức Lễ nghi học sỹ và bắt theo hầu. Nhưng khi đến vườn Lệ Chi thuộc huyện Gia Bình thì vua đột ngột mất. Đó vào tháng 7 năm nhân tuất 1442. Triều đình nhà Lê đã qui tội giết vua cho Nguyễn Thị Lộ, vợ của Nguyễn Trãi, và tru di ba họ của Nguyễn Trãi. Trước thảm kịch to lớn đó của lịch sử Việt Namvà chính ngay cả triều đình phong kiến nhà Lê cũng không phải hoàn toàn bất công. Chỉ 22 năm sau vua Lê Thánh Tông đã giải tỏa vụ bi kịch khốc liệt đó.
Do những điều kiện lịch sử nhất định nào đó, mà cái hoàn toàn mới bị thất bại, do chưa gặp được những điều kiện lịch sử thật chín muồi để chiến thắng, Chẳng hạn như Công xã Pari, của Nam kỳ khởi nghĩa.
Thứ hai, cái bi kịch của chính cái cũ chưa hết vai trò lịch sử. Nhân vật Đôngkisốt có phần bi có phần hài. Lòng tốt của tầng lớp hiệp sỹ đã hết vai trò lịch sử mà họ chưa chịu chấm dứt, đã nhận được sự đồng cảm, đồng khổ của lịch sử và cũng nhận cả được tiếng cười phê phán. Bi kịch này là bi kịch của cái cũ nhưng không hoàn toàn cũ, chưa tiếp cận được cái mới, nên không đáp ứng được yêu cầu và nhiệm vụ của lịch sử. C.Mác đã đã nói về sự tiêu vong của tính bi kịch trong chế độ phong kiến ở Anh và Pháp bởi vì nó tiêu vong khi vẫn đang còn sinh lực. C.Mác viết: “Lịch sử của chế độ cũ là bi kịch, chứng nào nó còn là cái quyền lực của thế giới tồn tại bao nhiêu đời nay, còn trái lại tự do là cái tư tưởng ám ảnh một số người cá biệt, nói khác đi chừng nào chính bản thân chế độ cũ tin và cần phải tin vào tính chất hợp lý của nó”
Thứ ba, bi kịch của sự lầm lẫn thường được nêu ra như những bài học xương máu của đường đời, nó nhắc nhở con người một bài học cảnh giác. Chẳng hạn như An Dương Vương mất loa thành phải giết con gái và tự tử vì mất cảnh giác. Ôtenlô từ một nô lệ da đen, bằng cả cuộc đời dũng cảm và thông minh của mình, trờ thành võ tướng và lay động được tình yêu của một thiếu nữ da trắng, nhưng rồi đã giết người yêu của mình không phải vì quá ghen mà vì quá tin, thành ra bị kẻ địch lừa dối. Dạng thức này chúng ta cũng thấy ở Việt Namtrong truyền thuyết về Mỵ Châu, Trọng Thủy:
Tôi kể ngày xưa truyện Mỵ Châu
Trái tim lầm tưởng để trên đầu
Nỏ thần vô ý trao tay giặc
Nên nỗi cơ đồ đắm biển sâu
(Tố Hữu)