Ngân sách nhà nước (NSNN) là một đạo luật có vai trò đặc biệt quan trọng đối với một quốc gia, giúp điều tiết và thúc đẩy phát triển kinh tế, giải quyết các vấn đề xã hội và góp phần ổn định thị trường. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho bạn đọc định nghĩa và các đặc điểm của NSNN để phân biệt với các loại ngân sách thông thường khác.

1. Định nghĩa

Về phương diện kinh tế, NSNN là bản dự toán các khoản thu chi tiền tệ của một quốc gia, được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để thực hiện trong thời hạn nhất định.

Về phương diện pháp lý, tại khoản 14, Điều 4 Luật NSNN 2015 có quy định: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.

2. Đặc điểm

NSNN có những đặc điểm riêng để phân biệt với các loại ngân sách thông thường khác như ngân sách của tổ chức kinh tế, ngân sách gia đình,… đó là:

Thứ nhất, NSNN là một kế hoạch tài chính khổng lồ cần được Quốc hội biểu quyết thông qua trước khi thi hành.

Đặc điểm này cho thấy NSNN thể hiện 2 phương diện kinh tế và phương diện pháp lý. Về phương diện kinh tế, NSNN là bản kế hoạch dự trù các khoản chi, tiêu sẽ được thực hiện trong tương lai. Ở phương diện pháp lý, NSNN thể hiện ở việc sau cơ quan hành pháp soạn thảo bản kế hoạch sẽ được gửi đến cơ quan lập pháp xem xét quyết định và ban bố thi hành. Đây là điểm khác biệt so với các loại ngân sách thông thường vốn chỉ phản ánh phương diện kinh tế.

Thứ hai, NSNN là một đạo luật đặc biệt.

Đặc điểm này thể hiện ở việc quá trình “luật hóa” khác với các đạo luật thông thường. NSNN sẽ do cơ quan hành pháp soạn thảo, sau đó sẽ được cơ quan lập pháp quyết định và ban bố như một đạo luật.

Thứ ba, NSNN được đặt dưới sự giám sát của Quốc hội.

Điều này giúp hạn chế tình trạng lạm quyền của chính phủ trong quá trình thu, chi NSNN và thể hiện được tính dân chủ, công bằng khi có sự tham gia của nhân dân (đại diện là Quốc hội). Trong khi đó, các loại ngân sách khác sẽ do chủ thể đó tự quyết định và tự chịu trách nhiệm đối với các hậu quả. Nếu có sự tham gia của nhà nước thì cũng ở phương diện hạn chế.

Thứ tư, NSNN được thiết lập và thực thi hoàn toàn vì mục tiêu mưu cầu lợi ích chung cho toàn thể quốc gia.

Đặc điểm này có nghĩa là, NSNN phục vụ cho lợi ích quốc gia, không phân biệt người thụ hưởng. NSNN với vai trò đặc biệt đối với sự phát triển kinh tế, ổn định chính trị – xã hội của một quốc gia sẽ phải thực hiện những khoản chi đôi khi không đem lại lợi ích kinh tế, ví dụ như các khoản trợ cấp xã hội, trợ giá cho các doanh nghiệp nhà nước, … Ngược lại, ngân sách của các tổ chức khác sẽ thực hiện để phục vụ lợi ích tư (của chính chủ thể đó), đem lại hiệu quả nhất định.

Thứ năm, NSNN phản ánh mối tương quan giữa quyền lập pháp và quyền hành pháp trong quá trình xây dựng và thực hiện ngân sách.

Như vậy, NSNN có những đặc điểm riêng so với các loại ngân sách thông thường, thể hiện là một đạo luật có vị trí đặc biệt quan trọng đối với một quốc gia.